Cancer Survivorship — Late Effects Reference
Select cancer type to view common late effects and surveillance recommendations.
Czym jest Cancer Survivorship Assessment?
▾
Przeżycie choroby nowotworowej odnosi się do zdrowia fizycznego, psychicznego, społecznego i duchowego oraz dobrego samopoczucia osób, u których zdiagnozowano raka, od chwili diagnozy, przez resztę ich życia, w tym podczas aktywnego leczenia i po jego zakończeniu. Pojęcie to zostało formalnie zdefiniowane przez amerykańską Narodową Koalicję na rzecz Przetrwania Raka (NCCS) w 1986 roku i od tego czasu stało się odrębną i rozwijającą się specjalnością kliniczną. Przy ponad 18 milionach osób, które wyzdrowiały z raka w Stanach Zjednoczonych i rosnącej liczbie osób na całym świecie – w wyniku wcześniejszej diagnozy, skuteczniejszych metod leczenia i starzenia się populacji – medycyna przeżycia zajmuje się złożoną konstelacją późnych skutków, przewlekłych toksyczności i ciągłych potrzeb w zakresie opieki, które wykraczają daleko poza samo leczenie raka. Sposoby leczenia powodują wyraźne skutki późne: zabieg chirurgiczny (obrzęk limfatyczny, zmiany anatomiczne, ból fantomowy, zrosty); radioterapia (zwłóknienia, nowotwory wtórne, choroby układu krążenia, skutki poznawcze, niedoczynność tarczycy u pacjentów napromienianych szyi); chemioterapia (neuropatia obwodowa, kardiotoksyczność, niepłodność, nowotwory wtórne, zaburzenia funkcji poznawczych „chemo mózg”); i immunoterapię (zdarzenia niepożądane o podłożu immunologicznym, które mogą utrzymywać się przez miesiące lub lata). Równie istotne jest zdrowie psychiczne: stany lękowe i depresja dotykają 20–40% osób, które wyzdrowiały z raka; strach przed nawrotem raka (FCR) jest najczęstszą obawą dotyczącą przeżycia; zespół stresu pourazowego (PTSD) występuje u 10–15% osób, które przeżyły. Kompleksowe plany opieki nad chorymi na raka – podsumowania leczenia nowotworu, harmonogramy obserwacji, monitorowanie późnych skutków, promocja zdrowia i ścieżki skierowań – są obecnie zalecane przez ASCO, ESMO i NICE jako standardowy element opieki onkologicznej dla wszystkich pacjentów kończących aktywne leczenie.
Calkulon makes complex calculations simple — built for students and everyday problem-solvers.
Wzór
▾
Domeny oceny przeżycia: Fizyczne (zmęczenie, ból, neuropatia, kardiologiczna, płodność, endokrynologiczna, ryzyko wtórnego nowotworu złośliwego, obrzęk limfatyczny); Psychologiczne (depresja PHQ-9, lęk GAD-7, FCR, PTSD PCL-5); Społeczne (zatrudnienie, finanse, relacje, seksualność); Duchowy (znaczenie, cel); Harmonogram nadzoru: specyficzny dla modalności + specyficzny dla nowotworu; Ryzyko skutków późnych = skumulowana dawka terapeutyczna × indywidualne czynniki podatnościOpis zmiennych
▾
| Symbol | Imię | Jednostka | Opis |
|---|---|---|---|
| PHQ-9 | Kwestionariusz Zdrowia Pacjenta 9 | 0–27 | Narzędzie do wykrywania depresji; ≥10 = umiarkowana depresja; ≥15 = umiarkowanie ciężkie; ≥20 = poważne |
| GAD-7 | Uogólnione zaburzenie lękowe 7 | 0–21 | Narzędzie do badania lęku; ≥10 = umiarkowany lęk wymagający oceny klinicznej |
| FCR | Strach przed nawrotem raka | FCRI score | FCRI ≥13 (forma krótka) = klinicznie istotny FCR wymagający interwencji psychologicznej |
| DEXA | Absorpcjometria rentgenowska o podwójnej energii | T-score | Pomiar gęstości kości; T-score <-2,5 = osteoporoza; -1 do -2,5 = osteopenia |
| QLQ-C30 | Kwestionariusz Jakości Życia EORTC C30 | 0–100 | Standardowy instrument QoL raka; wyższe wyniki funkcjonalne = lepsza QoL; wyższa punktacja objawów = gorsza |
Jak Cancer Survivorship Assessment
▾
- 1Utwórz spersonalizowane podsumowanie leczenia raka po zakończeniu aktywnej terapii: udokumentuj diagnozę raka (histologię, stopień zaawansowania, biomarkery), wszystkie zastosowane leczenie (szczegóły operacji, środki chemioterapeutyczne i dawki skumulowane, pola i dawki promieniowania, terapie celowane, immunoterapię), daty leczenia i kluczowe toksyczności występujące podczas leczenia.
- 2Opracuj plan opieki nad ofiarą (SCP), który obejmuje: planowany harmonogram obserwacji z częstotliwością i rodzajem badań (np. tomografia komputerowa co 6 miesięcy przez 2 lata w przypadku raka jelita grubego; coroczna mammografia u osób, które przeżyły raka piersi); monitorowanie skutków późnych dostosowane do konkretnego zastosowanego leczenia; oraz zalecenia dotyczące promocji zdrowia (ćwiczenia, kontrola wagi, rzucenie palenia, ochrona przeciwsłoneczna, gęstość kości, zmniejszenie ryzyka sercowo-naczyniowego).
- 3Systematycznie oceniaj późne skutki fizyczne podczas konsultacji dotyczących przeżycia: zmęczenie (najczęściej — 20–40% ocalałych; użyj skali FACIT-F); neuropatia obwodowa (po chemioterapii taksanem, barwinkiem, platyną — ocena NRS i testem monofilamentowym); kardiotoksyczność (kontrola echokardiograficzna po antracyklinie lub trastuzumabie; monitorowanie lipidów i ciśnienia krwi); późne skutki endokrynologiczne (czynność tarczycy po napromienianiu szyi; czynność gonad i objawy menopauzy po napromienianiu miednicy lub chemioterapii).
- 4Badanie stanu psychicznego przy każdym spotkaniu z ofiarą przy użyciu zatwierdzonych narzędzi: PHQ-9 dla depresji; GAD-7 na stany lękowe; Inwentarz Strachu przed Nawrotem Raka (FCRI) lub pojedyncze potwierdzone pytanie FCR; Lista kontrolna dotycząca zespołu stresu pourazowego (PCL-5); oraz wyniki zgłaszane przez pacjentów odzwierciedlające jakość życia (EORTC QLQ-C30 lub PROMis Global Health).
- 5Zajmij się płodnością i zdrowiem seksualnym: wszystkie osoby w wieku rozrodczym, które przeżyły raka, należy zapytać o obawy związane z płodnością; po zastosowaniu leków alkilujących często występuje niewydolność jajników wywołana chemioterapią; dysfunkcje seksualne dotykają 40–60% osób, które przeżyły raka piersi i prostaty; w stosownych przypadkach zwrócić się do specjalistów zajmujących się płodnością i zdrowiem seksualnym.
- 6Ocena funkcji społecznej i zawodowej: powrót do pracy jest priorytetem dla większości osób w wieku produkcyjnym; toksyczność finansowa leczenia raka jest powszechna i niedostatecznie leczona; izolacja społeczna jest istotnym predyktorem złych wyników w zakresie przeżywalności; w stosownych przypadkach zalecić zorganizowaną rehabilitację.
- 7Zalecaj interwencje dotyczące stylu życia oparte na dowodach: ćwiczenia aerobowe 150 min/tydz. zmniejszają ryzyko nawrotu raka, zmniejszają zmęczenie i zmniejszają ryzyko późnych powikłań sercowo-naczyniowych; ćwiczenia oporowe pozwalają zachować masę mięśniową utraconą podczas leczenia; Dieta śródziemnomorska wspiera zdrowie metaboliczne; osiągnąć i utrzymać prawidłowe BMI; umiarkowanie alkoholu; zaprzestanie palenia (dalsze palenie znacząco pogarsza przeżywalność).
Rozwiązane przykłady
▾
Anastrozol powoduje utratę masy kostnej (~2% BMD/rok); wapń 1200 mg + witamina D 800 j.m. dziennie oraz ćwiczenia z obciążeniem są obowiązkowymi suplementami.
Osoby, które przeżyły raka piersi przyjmujące inhibitory aromatazy, wymagają monitorowania stanu kości, obserwacji układu sercowo-naczyniowego pod kątem kardiotoksyczności antracyklin oraz wsparcia psychologicznego w obawie przed nawrotem.
Oksaliplatyna powoduje neuropatię czuciową u > 50% pacjentów; ostra neuropatia wywołana zimnem zazwyczaj ustępuje; przewlekła neuropatia utrzymuje się w 10–30% po 6 miesiącach.
FOLFOX (5-FU + leukoworyna + oksaliplatyna) wiąże się z neuropatią obwodową — głównym, długotrwałym, późnym skutkiem fizycznym wymagającym ciągłej oceny i leczenia.
Promieniowanie szyi powoduje chorobę tętnic szyjnych u 30% pacjentów w ciągu 10 lat – ryzyko miażdżycy jest znacznie podwyższone.
Chemoradioterapia głowy i szyi powoduje wiele nakładających się późnych skutków wymagających wielodyscyplinarnej oceny przeżycia: stomatologia, dietetyka, logopedia, audiologia, endokrynologia i kardiologia.
Strach przed nawrotem raka dotyka 60–70% osób, które przeżyły raka, i jest najczęściej zgłaszaną obawą dotyczącą przeżycia.
Lęk GAD-7 ≥10 i wysoki FCR wymagają skierowania do psychologa klinicznego; interwencje oparte na dowodach obejmują terapię poznawczo-behawioralną, redukcję stresu opartą na uważności oraz terapię akceptacji i zaangażowania.
Zastosowania praktyczne
▾
Ośrodki onkologiczne korzystają z planów opieki nad pacjentami, którzy przeżyli, w celu koordynowania opieki po leczeniu między zespołami onkologicznymi a lekarzami podstawowej opieki zdrowotnej, zapewniając, że monitorowanie późnych skutków nie wykracza poza lukę między specjalizacjami, umożliwiając lekarzom podejmowanie świadomych decyzji ilościowych w oparciu o potwierdzone metody obliczeniowe i podejścia zgodne ze standardami branżowymi
Lekarze pierwszego kontaktu korzystają z podsumowań opieki nad osobami, które przeżyły nowotwór, aby zapewnić świadomą, ciągłą opiekę osobom, które wyzdrowiały z raka, w tym zarządzać późnymi skutkami choroby, zdrowiem psychicznym i zaleceniami w zakresie profilaktyki zdrowotnej, pomagając analitykom w uzyskiwaniu dokładnych wyników, które wspierają planowanie strategiczne, alokację zasobów i porównywanie wyników w organizacjach
Służby medycyny pracy wykorzystują podsumowania leczenia nowotworu do planowania powrotu do pracy, dostosowywania miejsca pracy i stopniowego powrotu do zdrowia osób, które wyzdrowiały z raka, kończących leczenie, umożliwiając profesjonalistom systematyczne określanie ilościowe wyników i porównywanie scenariuszy przy użyciu wiarygodnych ram matematycznych i ustalonych wzorów
Kliniki leczenia niepłodności otrzymują skierowania od zespołów onkologicznych przed leczeniem kriokonserwacyjnym zarodków, komórek jajowych lub nasienia u pacjentów z AYA poddawanych chemioterapii gonadotoksycznej, co wspiera procesy oceny oparte na danych, w których precyzja liczbowa jest niezbędna do celów zgodności, raportowania i optymalizacji
W służbach kardioonkologicznych stosowane są protokoły nadzoru echokardiograficznego u osób, które przeżyły leczenie antracykliną i trastuzumabem, identyfikujące wczesną dysfunkcję serca, którą można leczyć, zanim przekształci się ona w objawową niewydolność serca, co wymaga precyzyjnej analizy ilościowej w celu wsparcia decyzji opartych na dowodach, strategicznej alokacji zasobów i optymalizacji wyników w różnych kontekstach organizacyjnych i dyscyplinach zawodowych
Przypadki szczególne
▾
Młode dorosłe osoby, które przeżyły raka (AYA)
Młodzież i młodzi dorośli (AYA), którzy przeżyli raka w wieku 15–39 lat, stoją przed wyjątkowymi wyzwaniami: zachowanie płodności jest priorytetem przed leczeniem gonadotoksycznym; zakłócenia w edukacji i karierze są powszechne; potrzeby psychospołeczne różnią się od potrzeb starszych osób, które przeżyły; późne skutki mają więcej lat na rozwinięcie się. Dla tej populacji zalecane są specyficzne dla AYA programy opieki nad ofiarami, które dotyczą płodności, wsparcia rówieśniczego, zatrudnienia i zdrowia psychicznego.
Przeżycie raka w starszym wieku
U starszych osób, które wyzdrowiały z nowotworu (> 70 lat), występują nakładające się późne skutki nowotworu, choroby współistniejące związane z wiekiem, polipragmazja i zespół słabości, które zwiększają ryzyko przeżycia. Na początku leczenia i w okresie obserwacji zaleca się wszechstronną ocenę geriatryczną (CGA). Ryzyko upadków, pogorszenie funkcji poznawczych i uzależnienie funkcjonalne mogą przyspieszyć okres po leczeniu. W tej populacji cenne są kontakty z geriatryczną onkologią i wkład wielodyscyplinarnego zespołu.
Strach przed nawrotem raka (FCR)
FCR jest najczęstszym i najbardziej niepokojącym problemem psychologicznym związanym z przeżyciem raka, dotykającym 60–70% osób, które przeżyły, w dowolnym momencie. Klinicznie istotny FCR (FCRI ≥13 w skrócie) wymaga interwencji psychologicznej. Terapie oparte na dowodach obejmują: Pokonaj strach (manualny program CBT składający się z 5 sesji, specjalnie dla FCR); rekonwalescencja nowotworowa oparta na uważności; Terapia akceptacji i zaangażowania. U większości osób FCR nie ustępuje samoistnie z czasem – wymagane jest aktywne leczenie.
Dziedziczne zespoły nowotworowe w przeżywalności
Osoby, które przeżyły, u których zdiagnozowano dziedziczne zespoły nowotworowe (BRCA1/2, zespół Lyncha, Li-Fraumeni, Cowden, VHL) wymagają specyficznego dla danego zespołu zwiększonego nadzoru pod kątem wtórnych nowotworów złośliwych, poradnictwa genetycznego dla członków rodziny i omówienia interwencji zmniejszających ryzyko (operacja profilaktyczna, chemioprewencja). Każdemu nowo zdiagnozowanemu pacjentowi z nowotworem, który spełnia kryteria, należy zaproponować wykonanie badań genetycznych – faza przeżycia stanowi okazję do sprawdzenia, czy podjęto działania w związku z wynikami genetycznymi.
Dane referencyjne dotyczące przeżycia raka
▾
| Modalność leczenia | Typowe późne skutki | Narzędzie monitorujące/test | Ramy czasowe |
|---|---|---|---|
| Chirurgia (piersi) | Obrzęk limfatyczny, ból fantomowy, zrosty blizn | Pomiar objętości kończyny, ocena funkcjonalna | Bieżący |
| Antracykliny (doksorubicyna) | Kardiomiopatia (zależna od dawki) | Echokardiogram; troponina | 1, 5, 10 lat po leczeniu |
| Trastuzumab | Odwracalna dysfunkcja LV | Echokardiogram co 3 miesiące w trakcie leczenia, co roku po | W trakcie i po zabiegu |
| Taksany (paklitaksel, docetaksel) | Neuropatia obwodowa | NRS, badanie kliniczne, badanie monofilamentu | Co 6 miesięcy przez 2 lata |
| Platyny (cisplatyna) | Ototoksyczność, zaburzenia czynności nerek, neuropatia | Audiogram, GFR, ocena neuropatii | Corocznie przez 5 lat |
| Promieniowanie miednicy | Jelita, pęcherz, zaburzenia seksualne, niepłodność | Dziennik jelit, ICIQ, FSFI/IIEF, FSH/LH | Po 6 miesiącach, a następnie co roku |
| Promieniowanie szyi | Niedoczynność tarczycy, choroba tętnic szyjnych, dysfagia | TSH roczne; Doppler tętnicy szyjnej po 5 latach; OPŁATY | Roczne TSH; 5-latek naczyniowy |
| Terapia hormonalna (AI) | Utrata gęstości kości, uderzenia gorąca, ból stawów | badanie DEXA na początku badania i po 2 latach; Przeguby DAS28 | Bazowo i co 2 lata |
Często zadawane pytania
▾
Co to jest plan opieki nad osobami pozostałymi przy życiu?
Plan opieki nad osobą przy życiu (SCP) to pisemny dokument przekazywany osobom, które przeżyły chorobę nowotworową po zakończeniu aktywnego leczenia, podsumowujący: diagnozę raka i zastosowane leczenie; planowany harmonogram nadzoru; potencjalne skutki późne i sposoby ich monitorowania; profilaktyczne zalecenia zdrowotne; oraz skierowania do ośrodków rehabilitacyjnych, psychologicznych i środowiskowych. ASCO i NCCN zalecają, aby wszyscy pacjenci otrzymali SCP; NICE wymaga ich w brytyjskich placówkach onkologicznych.
Jak powszechny jest „chemo mózg” (upośledzenie funkcji poznawczych związane z nowotworem)?
Upośledzenie funkcji poznawczych po leczeniu nowotworu dotyka 20–30% osób, które przeżyły i może utrzymywać się przez lata. Najczęściej wiąże się to z chemioterapią (szczególnie schematami obejmującymi metotreksat, leki alkilujące w dużych dawkach i połączeniami), ale także radioterapią, terapiami hormonalnymi i immunoterapią. Objawy obejmują trudności z koncentracją, problemy ze znajdowaniem słów, zmniejszoną zdolność do wielozadaniowości i zmniejszoną szybkość przetwarzania. Badania neuropsychologiczne, rehabilitacja poznawcza i ćwiczenia fizyczne przynoszą umiarkowane korzyści.
Jaki nadzór jest zalecany po leczeniu raka piersi?
ASCO i NCCN zalecają: coroczną mammografię (i MRI, jeśli jest to wskazane); coroczne kliniczne badanie piersi przez 5 lat, następnie co 1–2 lata; wywiad i badanie fizykalne co 3–6 miesięcy przez 3 lata, następnie co roku; Gęstość kości DEXA w przypadku leczenia inhibitorami aromatazy; nadzór sercowo-naczyniowy u pacjentów leczonych antracyklinami; monitorowanie czynności tarczycy w przypadku napromieniania szyi. Rutynowe badanie markerów nowotworowych (CA 15-3, CEA) nie jest zalecane w celu obserwacji bezobjawowej.
Czy aktywność fizyczna zmniejsza ryzyko nawrotu raka?
Tak, z najsilniejszymi dowodami dotyczącymi raka piersi i jelita grubego. Dane obserwacyjne i RCT pokazują, że regularne ćwiczenia aerobowe (150 min/tydzień o umiarkowanej intensywności) wiążą się z 15–30% zmniejszeniem śmiertelności związanej z nowotworem i śmiertelności ogólnej u osób, które wyzdrowiały z raka piersi, a podobne dane istnieją w przypadku raka jelita grubego. Mechanizmy obejmują zmniejszenie insulinooporności, poziomu hormonów płciowych, stanu zapalnego i czynników wzrostu nowotworu. Ćwiczenia są obecnie uważane za standardowy element opieki nad osobami, które przeżyły.
Czym jest kardiotoksyczność leczenia nowotworu i jak ją monitoruje się?
Kardiotoksyczność obejmuje spektrum skutków sercowo-naczyniowych wynikających z leczenia raka: kardiomiopatia indukowana antracykliną (zależna od dawki, ryzyko wzrasta znacznie powyżej skumulowanej doksorubicyny > 400 mg/m²); odwracalna dysfunkcja lewej komory wywołana trastuzumabem; wywołana promieniowaniem choroba wieńcowa, zapalenie osierdzia i choroba zastawek; nadciśnienie wywołane inhibitorem kinazy tyrozynowej i wydłużenie odstępu QTc. Monitorowanie: echokardiogram na początku leczenia, w trakcie i po leczeniu wysokiego ryzyka; zarządzanie czynnikami ryzyka sercowo-naczyniowego; skierowanie do kardioonkologii.
Czym są nowotwory wtórne i kto jest na nie narażony?
Nowotwory wtórne to nowe nowotwory pierwotne powstające u osób, które przeżyły nowotwór, różniące się od nawrotu lub przerzutów. Czynnikami ryzyka są: wcześniejsza radioterapia (zwiększone ryzyko wystąpienia guzów litych w polu napromieniania po 10–20 latach); chemioterapia środkami alkilującymi (ostra białaczka szpikowa, mielodysplazja w ciągu 5–7 lat); nosiciele mutacji BRCA (obustronny rak piersi, rak jajnika); kontynuacja palenia po leczeniu raka głowy/szyi lub płuc. Nadzór nad nowotworem wtórnym zależy od konkretnego wcześniejszego leczenia i genetycznych czynników ryzyka.
Jak należy leczyć dysfunkcje seksualne u osób, które przebyły chorobę nowotworową?
Dysfunkcje seksualne dotykają 40–60% osób, które wyzdrowiały z raka i należą do najsłabiej leczonych problemów związanych z przeżyciem. Ocena powinna być przeprowadzana rutynowo przy użyciu zatwierdzonych narzędzi (FSFI dla kobiet, IIEF dla mężczyzn, EPIC dla raka prostaty). Metody leczenia: suchość/atrofia pochwy – miejscowe estrogeny (ogólnie bezpieczne w przypadku nowotworów niehormonozależnych), środki nawilżające pochwę, fizjoterapia dna miednicy; zaburzenia erekcji — inhibitory PDE5 (sildenafil, tadalafil), urządzenia do erekcji próżniowej, protezy prącia; Terapia psychoseksualna ze względu na elementy psychologiczne.
Jaka jest toksyczność finansowa w przypadku przeżycia raka?
Toksyczność finansowa (trudności finansowe związane z nowotworem) odnosi się do ciężaru ekonomicznego leczenia raka i jego wpływu na jakość życia i przestrzeganie leczenia. Badania pokazują, że 30–40% osób, które wyzdrowiały z raka, doświadcza znacznych trudności finansowych, w tym uszczuplonych oszczędności, zadłużenia, opuszczenia leczenia ze względu na koszty i obniżonej jakości życia. Zalecane jest rutynowe badanie sytuacji finansowej przy użyciu zatwierdzonych narzędzi (Comprehensive Score for Financial Toxicity, COST) i kierowanie do pracy socjalnej, doradztwa finansowego i doradztwa w zakresie świadczeń.
Częste błędy do unikania
▾
- !Brak planu opieki nad chorym po zakończeniu leczenia – przejście od aktywnego leczenia do nadzoru to okres wrażliwy, w którym koordynacja opieki często szwankuje.
- !Koncentrowanie się wyłącznie na późnych skutkach fizycznych bez rutynowych badań przesiewowych pod kątem zachorowalności psychicznej – depresja, stany lękowe i strach przed nawrotem są powszechne, niedostatecznie leczone i znacząco wpływają na jakość życia.
- !Brak omówienia możliwości zachowania płodności przed rozpoczęciem chemioterapii gonadotoksycznej u pacjentów w wieku rozrodczym – należy się tym zająć przed rozpoczęciem leczenia, a nie po.
- !Zaniedbywanie zarządzania ryzykiem sercowo-naczyniowym u osób, które przeżyły leczenie kardiotoksyczne — kardiotoksyczność jest drugą po nawrocie najczęstszą przyczyną zgonów osób, które przeżyły nowotwór.
- !Brak dokumentowania skumulowanych dawek chemioterapii (zwłaszcza antracyklin i platyn) w podsumowaniu leczenia – przyszli klinicyści nie będą mogli ocenić ryzyka wystąpienia późnych skutków ani zalecić postępowania bez tych informacji.
- !Pomijanie zaleceń dotyczących interwencji w zakresie stylu życia — ćwiczenia, odżywianie, kontrola masy ciała i zaprzestanie palenia — stanowią najmocniejszą bazę dowodową dotyczącą zmniejszania ryzyka nawrotu raka i poprawy wyników w zakresie przeżywalności, mimo to są one stale niedostatecznie przepisywane.
Wskazówka Pro
Przejście od aktywnego leczenia do przeżycia jest często opisywane przez pacjentów jako „spadnięcie z przepaści” – utrata regularnego kontaktu klinicznego i zorganizowanego wsparcia w czasie, gdy strach przed nawrotem, późnymi skutkami i wyzwaniami dostosowawczymi osiąga szczyt. Aktywne planowanie konsultacji w sprawie przeżycia w ciągu 4–8 tygodni od zakończenia leczenia (zamiast czekania, aż pacjent poprosi o pomoc) znacząco poprawia zaangażowanie w opiekę nad osobami, które przeżyły.
Czy wiedziałeś?
Słowo „ocalały” w odniesieniu do pacjentów chorych na raka spopularyzował Fitzhugh Mullan, onkolog, u którego sam zdiagnozowano nowotwór, i który w 1985 roku napisał w czasopiśmie New England Journal of Medicine przełomowy artykuł opisujący „okresy przeżycia” – ostre, przedłużone i trwałe. Ta osobista i kliniczna perspektywa stała się katalizatorem powstania Narodowej Koalicji na rzecz Przetrwania Raka i zmieniła sposób, w jaki społeczność medyczna myśli o życiu po chorobie nowotworowej.
Regional Guides
▾
🇺🇸 US▾
🇬🇧 UK▾
🇪🇺 EU▾
Źródła
Read the full guide on how to use this calculator effectively
Czytaj więcej →Otrzymuj cotygodniowe porady matematyczne
Dołącz do subskrybentów 12 000+, którzy co tydzień otrzymują wskazówki dotyczące kalkulatora.